bÈ gi∏o dÙc vµ Ƶo tπo
L£ TH§NG (TÊng ChÒ bi™n)
nguy'n VI⁄T THëNH (ChÒ bi™n)
NGUYŸN KIM CH¶•NG - PHÑM XU¢N HÜU
ßÖNG DUY LúI - PHÑM THë SEN - PHê C§NG VIåT

Æfia l›
12
(T∏i b∂n l«n th¯ s∏u)

nhµ xu†t b∂n gi∏o dÙc Vi÷t nam

B∂n quy“n thuÈc Nhµ xu†t b∂n Gi∏o dÙcVi÷t Nam - BÈ Gi∏o dÙc vµ ßµo tπo
01 - 2014/CXB/498 - 1062/GD

M∑ sË : CH216T4

ßfia l› vi÷t nam

BÅN ߤ HÄNH CHêNH VIåT NAM

g
(huyện Hoàn

ẵn
àN
Đ
P
Sa - T

g

)
N
iệt
V
-

am

hßn Khoai

hßn H¶i

(huyện

a
ng S
Trườ

h
- tỉn

Kh

án

oà
H
h

Na
m)
Vi
ệt



6

Vi÷t Nam tr™n Æ≠Íng ÆÊi mÌi
vµ hÈi nhÀp

Bµi 1

1. C´ng cuÈc ßÊi mÌi lµ mÈt cuÈc c∂i c∏ch toµn di÷n v“ kinh t' −
x∑ hÈi
a) BËi c∂nh
Ngµy 30 − 4 − 1975, mi“n Nam Æ≠Óc hoµn toµn gi∂i ph„ng. ߆t n≠Ìc
thËng nh†t, c∂ n≠Ìc tÀp trung vµo hµn gæn c∏c v't th≠¨ng chi'n tranh
vµ x©y d˘ng mÈt n≠Ìc Vi÷t Nam hoµ b◊nh, thËng nh†t, ÆÈc lÀp, d©n chÒ
vµ giµu mπnh.
N≠Ìc ta Æi l™n tı mÈt n“n kinh t' n´ng nghi÷p lµ chÒ y'u, lπi chfiu hÀu
qu∂ n∆ng n“ cÒa chi'n tranh. BËi c∂nh trong n≠Ìc vµ quËc t' vµo nh˜ng
n®m cuËi thÀp kÿ 70, Æ«u thÀp kÿ 80 cÒa th' kÿ XX h't s¯c ph¯c tπp.
T†t c∂ nh˜ng Æi“u nµy Æ∑ Æ≠a n“n kinh t' n≠Ìc ta sau chi'n tranh r¨i
vµo t◊nh trπng khÒng ho∂ng käo dµi. Lπm ph∏t c„ thÍi k◊ lu´n Î m¯c 3
con sË.
b) Di'n bi'n
C´ng cuÈc ßÊi mÌi Æ≠Óc manh nha tı n®m 1979. Nh˜ng ÆÊi mÌi Æ«u
ti™n lµ tı l‹nh v˘c n´ng nghi÷p vÌi "kho∏n 100" vµ "kho∏n 10", sau Æ„
lan sang c∏c l‹nh v˘c c´ng nghi÷p vµ dfich vÙ. ß≠Íng lËi ßÊi mÌi Æ≠Óc
khºng Æfinh tı ßπi hÈi ß∂ng CÈng s∂n Vi÷t Nam l«n th¯ VI (n®m 1986),
Æ≠a n“n kinh t' − x∑ hÈi cÒa n≠Ìc ta ph∏t tri”n theo ba xu th' :
− D©n chÒ ho∏ ÆÍi sËng kinh t' − x∑ hÈi ;
− Ph∏t tri”n n“n kinh t' hµng ho∏ nhi“u thµnh ph«n theo Æfinh h≠Ìng x∑
hÈi chÒ ngh‹a ;
− T®ng c≠Íng giao l≠u vµ hÓp t∏c vÌi c∏c n≠Ìc tr™n th' giÌi.
c) C´ng cuÈc ßÊi mÌi Æ∑ Æπt Æ≠Óc nh˜ng thµnh t˘u to lÌn
T›nh Æ'n n®m 2006, c´ng cuÈc ßÊi mÌi cÒa n≠Ìc ta Æ∑ qua ch∆ng
Æ≠Íng 20 n®m.
− N≠Ìc ta Æ∑ tho∏t kh·i t◊nh trπng khÒng ho∂ng kinh t' − x∑ hÈi käo dµi.
Lπm ph∏t Æ≠Óc Æ»y lÔi vµ ki“m ch' Î m¯c mÈt con sË.

7

H◊nh 1.1. TËc ÆÈ t®ng chÿ sË gi∏ ti™u dÔng c∏c n®m 1986 − 2005 (%)

− TËc ÆÈ t®ng tr≠Îng kinh t' kh∏ cao. TËc ÆÈ t®ng GDP tı 0,2% vµo giai
Æoπn 1975 − 1980 Æ∑ t®ng l™n 6,0 % vµo n®m 1988 vµ 9,5% n®m 1995.
M∆c dÔ chfiu ∂nh h≠Îng cÒa cuÈc khÒng ho∂ng tµi ch›nh khu v˘c cuËi
n®m 1997, tËc ÆÈ t®ng tr≠Îng GDP v…n Æπt m¯c 4,8% (n®m 1999) vµ Æ∑
t®ng l™n 8,4% vµo n®m 2005. Trong 10 n≠Ìc ASEAN, t›nh trung b◊nh
giai Æoπn 1987 − 2004, tËc ÆÈ t®ng tr≠Îng GDP cÒa n≠Ìc ta lµ 6,9%,
chÿ Ưng sau Xingapo (7,0%).
− C¨ c†u kinh t' chuy”n dfich theo h≠Ìng c´ng nghi÷p ho∏, hi÷n Æπi ho∏.
Cho tÌi Æ«u thÀp kÿ 90 cÒa th' kÿ XX, trong c¨ c†u GDP, n´ng nghi÷p
chi'm tÿ tr‰ng cao nh†t, c´ng nghi÷p vµ x©y d˘ng chi'm tÿ tr‰ng nh·.
Tıng b≠Ìc, tÿ tr‰ng cÒa khu v˘c n´ng − l©m − ng≠ nghi÷p gi∂m, Æ'n
n®m 2005 chÿ cfln 21%. Tÿ tr‰ng cÒa c´ng nghi÷p vµ x©y d˘ng t®ng
nhanh nh†t, Æ'n n®m 2005 Æπt 41%, v≠Ót c∂ tÿ tr‰ng cÒa khu v˘c dfich
vÙ (38%).
C¨ c†u kinh t' theo l∑nh thÊ cÚng chuy”n bi'n r‚ nät. MÈt m∆t h◊nh
thµnh c∏c vÔng kinh t' tr‰ng Æi”m, ph∏t tri”n c∏c vÔng chuy™n canh quy
m´ lÌn, c∏c trung t©m c´ng nghi÷p vµ dfich vÙ lÌn. M∆t kh∏c, nh˜ng
vÔng s©u, vÔng xa, vÔng nÛi vµ bi™n giÌi, h∂i Æ∂o cÚng Æ≠Óc ≠u ti™n
ph∏t tri”n.
8

− CÔng vÌi s˘ chuy”n dfich c¨ c†u kinh t', n≠Ìc ta Æ∑ Æπt Æ≠Óc nh˜ng
thµnh t˘u to lÌn trong xo∏ Æ„i gi∂m nghÃo, ÆÍi sËng vÀt ch†t vµ tinh
th«n cÒa Æ´ng Æ∂o nh©n d©n Æ≠Óc c∂i thi÷n r‚ r÷t.
B∂ng 1. Tÿ l÷ nghÃo cÒa c∂ n≠Ìc qua c∏c cuÈc Æi“u tra m¯c sËng d©n c≠
(ߨn vfi : %)

N®m

1993

1998

2002

2004

Tÿ l÷ nghÃo chung

58,1

37,4

28,9

19,5

Tÿ l÷ nghÃo l≠¨ng th˘c

24,9

15,0

9,9

6,9

Tÿ l÷ nghÃo

2. N≠Ìc ta trong hÈi nhÀp quËc t' vµ khu v˘c
a) BËi c∂nh
Toµn c«u ho∏ lµ mÈt xu th' lÌn, mÈt m∆t cho phäp n≠Ìc ta tranh thÒ
Æ≠Óc c∏c nguÂn l˘c b™n ngoµi (Æ∆c bi÷t lµ v“ vËn, c´ng ngh÷ vµ thfi
tr≠Íng), m∆t kh∏c Æ∆t n“n kinh t' n≠Ìc ta vµo th' bfi cπnh tranh quy't
li÷t bÎi c∏c n“n kinh t' ph∏t tri”n h¨n trong khu v˘c vµ tr™n th' giÌi.
Vi÷t Nam vµ Hoa K◊ b◊nh th≠Íng ho∏ quan h÷ tı Æ«u n®m 1995 vµ
n≠Ìc ta lµ thµnh vi™n cÒa ASEAN tı th∏ng 7 − 1995. ASEAN Æ∑ trÎ
thµnh mÈt li™n k't kinh t' khu v˘c gÂm 10 n≠Ìc vµ lµ mÈt nh©n tË quan
tr‰ng thÛc Æ»y s˘ hÓp t∏c ngµy cµng toµn di÷n gi˜a c∏c n≠Ìc trong
khËi, gi˜a c∏c n≠Ìc trong khËi vÌi c∏c n≠Ìc ngoµi khu v˘c. Vi÷t Nam
Æ∑ Æ„ng g„p quan tr‰ng vµo s˘ cÒng cË khËi ASEAN. N≠Ìc ta cÚng
trong lÈ tr◊nh th˘c hi÷n c∏c cam k't cÒa AFTA (Khu v˘c mÀu dfich t˘
do ASEAN), tham gia Di'n Ƶn hÓp t∏c kinh t' ch©u É − Th∏i B◊nh
D≠¨ng (APEC), Æ»y mπnh quan h÷ song ph≠¨ng vµ Æa ph≠¨ng. Sau 11
n®m chu»n bfi vµ Ƶm ph∏n, tı th∏ng 1 - 2007 Vi÷t Nam Æ∑ ch›nh th¯c
trÎ thµnh thµnh vi™n th¯ 150 cÒa TÊ ch¯c Th≠¨ng mπi th' giÌi
(WTO).

9

b) C´ng cuÈc hÈi nhÀp quËc t' vµ khu v˘c Æ∑ Æπt Æ≠Óc nh˜ng thµnh t˘u to lÌn

H◊nh 1.2. GDP theo gi∏ so s∏nh 1994, ph©n theo thµnh ph«n kinh t'

− N≠Ìc ta Æ∑ thu hÛt mπnh c∏c nguÂn vËn Æ«u t≠ n≠Ìc ngoµi : vËn
HÁ trÓ ph∏t tri”n ch›nh th¯c (ODA), ß«u t≠ tr˘c ti'p cÒa n≠Ìc ngoµi
(FDI). ß«u t≠ gi∏n ti'p cÒa n≠Ìc ngoµi (FPI) cÚng bæt Æ«u t®ng l™n
cÔng vÌi vi÷c mÎ rÈng hoπt ÆÈng cÒa thfi tr≠Íng ch¯ng kho∏n vµ
c∂i thi÷n m´i tr≠Íng Æ«u t≠. C∏c nguÂn vËn nµy Æ∑ vµ Æang c„ t∏c
ÆÈng t›ch c˘c Æ'n vi÷c Æ»y mπnh t®ng tr≠Îng kinh t', hi÷n Æπi ho∏
Ɔt n≠Ìc.
− HÓp t∏c kinh t' − khoa h‰c k‹ thuÀt, khai th∏c tµi nguy™n, b∂o v÷ m´i
tr≠Íng, an ninh khu v˘c... Æ≠Óc Æ»y mπnh.
− Ngoπi th≠¨ng Æ≠Óc ph∏t tri”n Î t«m cao mÌi. TÊng gi∏ trfi xu†t
nhÀp kh»u Æ∑ t®ng tı 3,0 tÿ USD (n®m 1986) l™n 69,2 tÿ USD
(n®m 2005), m¯c t®ng trung b◊nh cho c∂ giai Æoπn 1986 − 2005
lµ 17,9%/n®m. Vi÷t Nam Æ∑ trÎ thµnh mÈt n≠Ìc xu†t kh»u kh∏ lÌn
v“ mÈt sË m∆t hµng (d÷t may, thi't bfi Æi÷n tˆ, tµu bi”n, gπo, cµ ph™,
Æi“u, h ti™u, thu˚ s∂n c∏c loπi,...).
10

3. MÈt sË Æfinh h≠Ìng ch›nh Æ” Æ»y mπnh c´ng cuÈc ßÊi mÌi vµ
hÈi nhÀp
− Th˘c hi÷n chi'n l≠Óc toµn di÷n v“ t®ng tr≠Îng vµ xo∏ Æ„i gi∂m nghÃo.
− Hoµn thi÷n vµ th˘c hi÷n ÆÂng bÈ th” ch' kinh t' thfi tr≠Íng Æfinh h≠Ìng
x∑ hÈi chÒ ngh‹a.
− ß»y mπnh c´ng nghi÷p ho∏, hi÷n Æπi ho∏ gæn vÌi ph∏t tri”n n“n kinh t'
tri th¯c.
− ß»y mπnh hÈi nhÀp kinh t' quËc t' Æ” t®ng ti“m l˘c kinh t' quËc gia.
− C„ c∏c gi∂i ph∏p h˜u hi÷u b∂o v÷ tµi nguy™n, m´i tr≠Íng vµ ph∏t tri”n
b“n v˜ng.
− ß»y mπnh ph∏t tri”n gi∏o dÙc, y t', ph∏t tri”n n“n v®n ho∏ mÌi, chËng
lπi c∏c t÷ nπn x∑ hÈi, m∆t tr∏i cÒa kinh t' thfi tr≠Íng.

C©u h·i vµ bµi tÀp
1. BËi c∂nh quËc t' nh˜ng n®m cuËi th' kÿ XX c„ ∂nh h≠Îng nh≠ th'

nµo Æ'n c´ng cuÈc ßÊi mÌi Î n≠Ìc ta ?
2. H∑y t◊m c∏c d…n ch¯ng v“ thµnh t˘u cÒa c´ng cuÈc ßÊi mÌi Î

n≠Ìc ta.

MÈt ASEAN ÆÂng thuÀn

11

ßfia l› t˘ nhi™n

Vfi tr› Æfia l› vµ lfich sˆ ph∏t tri”n l∑nh thÊ

MÚi Cµ Mau

12

Bµi 2 Vfi tr› Æfia l›, phπm vi l∑nh thÊ
1. Vfi tr› Æfia l›
N≠Ìc Vi÷t Nam nªm Î r◊a ph›a Æ´ng cÒa b∏n Æ∂o ß´ng D≠¨ng, g«n
trung t©m cÒa khu v˘c ß´ng Nam É.
D˘a vµo b∂n Æ C∏c n≠Ìc ß´ng Nam É vµ b∂n Æ ßfia l› t˘ nhi™n Vi÷t Nam, h∑y
cho bi't n≠Ìc ta ti'p gi∏p vÌi c∏c n≠Ìc nµo tr™n Ɔt li“n vµ tr™n bi”n.
Ph«n tr™n Ɔt li“n nªm trong khung cÒa h÷ toπ ÆÈ Æfia l› sau : Æi”m c˘c
Bæc Î v‹ ÆÈ 23o23'B tπi x∑ LÚng CÛ, huy÷n ßÂng V®n, tÿnh Hµ Giang ;
Æi”m c˘c Nam Î v‹ ÆÈ 8o34'B tπi x∑ ߆t MÚi, huy÷n Ng‰c Hi”n, tÿnh
Cµ Mau ; Æi”m c˘c T©y Î kinh ÆÈ 102o09'ß tπi x∑ S›n Th«u, huy÷n
M≠Íng Nhä, tÿnh ßi÷n Bi™n vµ Æi”m c˘c ß´ng nªm Î kinh ÆÈ 109o24'ß
tπi x∑ Vπn Thπnh, huy÷n Vπn Ninh, tÿnh Kh∏nh Hoµ.
Tr™n vÔng bi”n, h÷ toπ ÆÈ Æfia l› cÒa n≠Ìc ta cfln käo dµi tÌi kho∂ng v‹ ÆÈ
6o50'B vµ tı kho∂ng kinh ÆÈ 101oß Æ'n tr™n 117o20'ß tπi Bi”n ß´ng.
Nh≠ vÀy, Vi÷t Nam vıa gæn li“n vÌi lÙc Æfia É − ¢u, vıa ti'p gi∏p vÌi
Bi”n ß´ng vµ th´ng ra Th∏i B◊nh D≠¨ng rÈng lÌn. Kinh tuy'n 105oß
chπy qua n≠Ìc ta n™n Æπi bÈ phÀn l∑nh thÊ nªm trong khu v˘c mÛi giÍ
th¯ 7.

2. Phπm vi l∑nh thÊ
D˘a vµo ki'n th¯c Æ∑ h‰c, h∑y cho bi't phπm vi l∑nh thÊ cÒa mÁi n≠Ìc th≠Íng
bao gÂm nh˜ng bÈ phÀn nµo.
L∑nh thÊ Vi÷t Nam lµ mÈt khËi thËng nh†t vµ toµn vãn, bao gÂm vÔng
Ɔt, vÔng bi”n vµ vÔng trÍi.
a) VÔng Ɔt
VÔng Ɔt Vi÷t Nam gÂm toµn bÈ ph«n Ɔt li“n vµ c∏c h∂i Æ∂o, c„ tÊng
di÷n t›ch lµ 331 212 km2 (Ni™n gi∏m thËng k™ 2006).
N≠Ìc ta c„ h¨n 4600 km Æ≠Íng bi™n giÌi tr™n Ɔt li“n, trong Æ„ Æ≠Íng
bi™n giÌi Vi÷t Nam − Trung QuËc dµi h¨n 1400 km, Æ≠Íng bi™n giÌi
Vi÷t Nam − Lµo dµi g«n 2100 km vµ Æ≠Íng bi™n giÌi Vi÷t Nam −
Campuchia dµi h¨n 1100 km.
13

Đ. Phú Quốc
Đ. Côn Sơn

TỈ LỆ : 1: 50 000 000

H◊nh 2. C∏c n≠Ìc ß´ng Nam É

Ph«n lÌn bi™n giÌi tr™n Ɔt li“n n≠Ìc ta nªm Î khu v˘c mi“n nÛi.
ß≠Íng bi™n giÌi th≠Íng Æ≠Óc x∏c Æfinh theo c∏c Æfia h◊nh Æ∆c tr≠ng :
c∏c Æÿnh nÛi, Æ≠Íng sËng nÛi, c∏c Æ≠Íng chia n≠Ìc, khe, s´ng suËi.
Vi÷c th´ng th≠¨ng qua lπi gi˜a n≠Ìc ta vÌi c∏c n≠Ìc l∏ng gi“ng Æ≠Óc
ti'n hµnh qua c∏c cˆa kh»u.
H∑y k” t™n mÈt sË cˆa kh»u quËc t' quan tr‰ng tr™n Æ≠Íng bi™n giÌi cÒa n≠Ìc
ta vÌi c∏c n≠Ìc Trung QuËc, Lµo, Campuchia.
ß≠Íng bÍ bi”n n≠Ìc ta cong nh≠ h◊nh ch˜ S, dµi 3260 km, chπy tı
M„ng C∏i (Qu∂ng Ninh) Æ'n Hµ Ti™n (Ki™n Giang). ß≠Íng bÍ bi”n chπy
dµi theo Ɔt n≠Ìc Æ∑ tπo Æi“u ki÷n cho 28 trong 63 tÿnh vµ thµnh phË
tr˘c thuÈc Trung ≠¨ng c„ Æi“u ki÷n tr˘c ti'p khai th∏c nh˜ng ti“m n®ng
to lÌn cÒa Bi”n ß´ng.
N≠Ìc ta c„ h¨n 4000 hfln Æ∂o lÌn nh·, ph«n lÌn lµ c∏c Æ∂o ven
bÍ vµ c„ hai qu«n Æ∂o Î ngoµi kh¨i xa tr™n Bi”n ß´ng lµ qu«n Æ∂o
Hoµng Sa (thuÈc thµnh phË ßµ NΩng) vµ qu«n Æ∂o Tr≠Íng Sa (thuÈc
tÿnh Kh∏nh Hoµ).
14

b) VÔng bi”n
Bi”n ß´ng c„ c∏c quËc gia ven bi”n lµ : Vi÷t Nam, Trung QuËc, Philippin ,
Malaixia, Brun©y, InÆ´n™xia, Xingapo, Th∏i Lan vµ Campuchia.
VÔng bi”n cÒa n≠Ìc ta bao gÂm : nÈi thu˚, l∑nh h∂i, vÔng ti'p gi∏p l∑nh
h∂i, vÔng Æ∆c quy“n v“ kinh t' vµ th“m lÙc Æfia.
− NÈi thu˚ lµ vÔng n≠Ìc ti'p gi∏p vÌi Ɔt li“n, Î ph›a trong Æ≠Íng c¨ sÎ.
Ngµy 12 − 11 − 1982, Ch›nh phÒ n≠Ìc ta Æ∑ ra tuy™n bË quy Æfinh Æ≠Íng
c¨ sÎ ven bÍ bi”n Æ” t›nh chi“u rÈng l∑nh h∂i Vi÷t Nam. VÔng nÈi thu˚
cÚng Æ≠Óc xem nh≠ bÈ phÀn l∑nh thÊ tr™n Ɔt li“n.
− L∑nh h∂i lµ vÔng bi”n thuÈc chÒ quy“n quËc gia tr™n bi”n. L∑nh h∂i Vi÷t
Nam c„ chi“u rÈng 12 h∂i l› (1 h∂i l› = 1852m). Ranh giÌi cÒa l∑nh h∂i
(Æ≠Óc x∏c Æfinh bÎi c∏c Æ≠Íng song song c∏ch Æ“u Æ≠Íng c¨ sÎ v“ ph›a
bi”n vµ Æ≠Íng ph©n Æfinh tr™n c∏c vfinh vÌi c∏c n≠Ìc h˜u quan) ch›nh lµ
Æ≠Íng bi™n giÌi quËc gia tr™n bi”n.
− VÔng ti'p gi∏p l∑nh h∂i lµ vÔng bi”n Æ≠Óc quy Æfinh nhªm Æ∂m b∂o cho
vi÷c th˘c hi÷n chÒ quy“n cÒa n≠Ìc ven bi”n. VÔng ti'p gi∏p l∑nh h∂i cÒa
n≠Ìc ta rÈng 12 h∂i l›. Trong vÔng nµy, Nhµ n≠Ìc ta c„ quy“n th˘c hi÷n
c∏c bi÷n ph∏p Æ” b∂o v÷ an ninh quËc phflng, ki”m so∏t thu' quan, c∏c
quy Æfinh v“ y t', m´i tr≠Íng, nhÀp c≠...
− VÔng Æ∆c quy“n v“ kinh t' lµ vÔng ti'p li“n vÌi l∑nh h∂i vµ hÓp vÌi l∑nh
h∂i thµnh mÈt vÔng bi”n rÈng 200 h∂i l› t›nh tı Æ≠Íng c¨ sÎ. ô vÔng
nµy, Nhµ n≠Ìc ta c„ chÒ quy“n hoµn toµn v“ kinh t' nh≠ng c∏c n≠Ìc
kh∏c Æ≠Óc Æ∆t Ëng d…n d«u, d©y c∏p ng«m vµ tµu thuy“n, m∏y bay n≠Ìc
ngoµi Æ≠Óc t˘ do v“ hoπt ÆÈng hµng h∂i vµ hµng kh´ng theo C´ng ≠Ìc
cÒa Li™n hÓp quËc v“ LuÀt Bi”n n®m 1982.
− Th“m lÙc Æfia lµ ph«n ng«m d≠Ìi bi”n vµ lflng Ɔt d≠Ìi Æ∏y bi”n thuÈc
ph«n lÙc Æfia käo dµi, mÎ rÈng ra ngoµi l∑nh h∂i cho Æ'n bÍ ngoµi cÒa
r◊a lÙc Æfia, c„ ÆÈ s©u kho∂ng 200m ho∆c h¨n n˜a. Nhµ n≠Ìc ta c„ chÒ
quy“n hoµn toµn v“ m∆t th®m dfl, khai th∏c, b∂o v÷ vµ qu∂n l› c∏c tµi
nguy™n thi™n nhi™n Î th“m lÙc Æfia Vi÷t Nam.
Nh≠ vÀy, theo quan ni÷m mÌi v“ chÒ quy“n quËc gia th◊ vÔng bi”n Vi÷t Nam
c„ di÷n t›ch kho∂ng 1 tri÷u km2 Î Bi”n ß´ng.
c) VÔng trÍi
VÔng trÍi Vi÷t Nam lµ kho∂ng kh´ng gian bao trÔm l™n tr™n l∑nh thÊ
n≠Ìc ta ; tr™n Ɔt li“n Æ≠Óc x∏c Æfinh bªng c∏c Æ≠Íng bi™n giÌi, tr™n bi”n
lµ ranh giÌi b™n ngoµi cÒa l∑nh h∂i vµ kh´ng gian cÒa c∏c Æ∂o.
15

3. ≥ ngh‹a cÒa vfi tr› Æfia l› Vi÷t Nam
a) ≥ ngh‹a t˘ nhi™n
− Vfi tr› Æfia l› Æ∑ quy Æfinh Æ∆c Æi”m c¨ b∂n cÒa thi™n nhi™n n≠Ìc ta lµ mang
t›nh ch†t nhi÷t ÆÌi »m gi„ mÔa.
N≠Ìc ta nªm hoµn toµn trong vÔng nhi÷t ÆÌi Î b∏n c«u Bæc n™n c„ n“n
nhi÷t ÆÈ cao, chan hoµ ∏nh næng, lπi nªm trong khu v˘c th≠Íng xuy™n
chfiu ∂nh h≠Îng cÒa gi„ MÀu dfich (T›n phong) vµ gi„ mÔa ch©u É,
khu v˘c gi„ mÔa Æi”n h◊nh nh†t tr™n th' giÌi, n™n kh› hÀu c„ hai mÔa
r‚ r÷t.
T∏c ÆÈng cÒa c∏c khËi kh› di chuy”n qua bi”n k't hÓp vÌi vai trfl cÒa
Bi”n ß´ng − nguÂn d˘ tr˜ dÂi dµo v“ nhi÷t vµ »m, Æ∑ lµm cho thi™n nhi™n
n≠Ìc ta chfiu ∂nh h≠Îng s©u sæc cÒa bi”n. V◊ th', th∂m th˘c vÀt Î n≠Ìc
ta bËn mÔa xanh tËt, r†t giµu s¯c sËng, kh∏c hºn vÌi thi™n nhi™n mÈt sË
n≠Ìc c„ cÔng v‹ ÆÈ Î T©y Nam É vµ Bæc Phi.
V◊ sao n≠Ìc ta kh´ng c„ kh› hÀu nhi÷t ÆÌi kh´ hπn nh≠ mÈt sË n≠Ìc c„ cÔng
v‹ ÆÈ ?
− N≠Ìc ta nªm Î vfi tr› ti'p gi∏p gi˜a lÙc Æfia vµ Æπi d≠¨ng, li“n k“ vÌi
vµnh Æai sinh kho∏ng Th∏i B◊nh D≠¨ng vµ vµnh Æai sinh kho∏ng ßfia
Trung H∂i, tr™n Æ≠Íng di l≠u vµ di c≠ cÒa nhi“u loµi ÆÈng, th˘c vÀt n™n
c„ tµi nguy™n kho∏ng s∂n vµ tµi nguy™n sinh vÀt v´ cÔng phong phÛ.
− Vfi tr› vµ h◊nh th” n≠Ìc ta Æ∑ tπo n™n s˘ ph©n ho∏ Æa dπng cÒa t˘ nhi™n
gi˜a mi“n Bæc vÌi mi“n Nam, gi˜a mi“n nÛi vÌi ÆÂng bªng, ven bi”n,
h∂i Æ∂o, h◊nh thµnh c∏c vÔng t˘ nhi™n kh∏c nhau.
− N≠Ìc ta nªm trong vÔng c„ nhi“u thi™n tai : b∑o, lÚ lÙt, hπn h∏n th≠Íng x∂y
ra hªng n®m n™n c«n c„ c∏c bi÷n ph∏p phflng chËng t›ch c˘c vµ chÒ ÆÈng.
b) ≥ ngh‹a kinh t', v®n ho∏ − x∑ hÈi vµ quËc phflng
Vi÷t Nam c„ mËi quan h÷ qua lπi thuÀn lÓi vÌi c∏c n≠Ìc l∏ng gi“ng,
c∏c n≠Ìc trong khu v˘c vµ vÌi c∏c n≠Ìc kh∏c tr™n th' giÌi nhÍ c„ vfi tr›
Æfia l› kh∏ Æ∆c bi÷t.
− V“ kinh t', Vi÷t Nam nªm tr™n ng∑ t≠ Æ≠Íng hµng h∂i vµ hµng kh´ng
quËc t' quan tr‰ng vÌi nhi“u c∂ng bi”n nh≠ : C∏i L©n, H∂i Phflng,
ßµ NΩng, Sµi Gfln... vµ c∏c s©n bay quËc t' : NÈi Bµi, ßµ NΩng,
T©n S¨n Nh†t... cÔng vÌi c∏c tuy'n Æ≠Íng bÈ, Æ≠Íng sæt xuy™n É,
Æ≠Íng bi”n, Æ≠Íng hµng kh´ng nËi li“n n≠Ìc ta vÌi c∏c quËc gia
trong khu v˘c ß´ng Nam É vµ th' giÌi, tπo Æi“u ki÷n cho n≠Ìc
16

ta giao l≠u thuÀn lÓi vÌi c∏c n≠Ìc. H¨n th' n˜a, n≠Ìc ta cfln lµ
cˆa ng‚ mÎ lËi ra bi”n thuÀn ti÷n cho n≠Ìc Lµo, c∏c khu v˘c
ß´ng Bæc Th∏i Lan vµ Campuchia, T©y Nam Trung QuËc.
Vfi tr› Æfia l› thuÀn lÓi cÒa n≠Ìc ta c„ ˝ ngh‹a r†t quan tr‰ng trong vi÷c
ph∏t tri”n c∏c ngµnh kinh t', c∏c vÔng l∑nh thÊ, tπo Æi“u ki÷n th˘c hi÷n
ch›nh s∏ch mÎ cˆa, hÈi nhÀp vÌi c∏c n≠Ìc tr™n th' giÌi, thu hÛt vËn Æ«u
t≠ cÒa n≠Ìc ngoµi.
− V“ v®n ho∏ − x∑ hÈi, vfi tr› li“n k“ cÔng vÌi nhi“u nät t≠¨ng ÆÂng v“ lfich
sˆ, v®n ho∏ − x∑ hÈi vµ mËi giao l≠u l©u ÆÍi Æ∑ tπo Æi“u ki÷n thuÀn lÓi
cho n≠Ìc ta chung sËng hoµ b◊nh, hÓp t∏c h˜u nghfi vµ cÔng ph∏t tri”n
vÌi c∏c n≠Ìc l∏ng gi“ng vµ c∏c n≠Ìc trong khu v˘c ß´ng Nam É.
− Theo quan Æi”m Æfia l› ch›nh trfi vµ Æfia l› qu©n s˘, n≠Ìc ta c„ vfi tr› Æ∆c
bi÷t quan tr‰ng Î vÔng ß´ng Nam É, mÈt khu v˘c kinh t' r†t n®ng ÆÈng
vµ nhπy c∂m vÌi nh˜ng bi'n ÆÈng ch›nh trfi tr™n th' giÌi. ß∆c bi÷t, Bi”n
ß´ng ÆËi vÌi n≠Ìc ta lµ mÈt h≠Ìng chi'n l≠Óc quan tr‰ng trong c´ng
cuÈc x©y d˘ng, ph∏t tri”n kinh t' vµ b∂o v÷ Ɔt n≠Ìc.

C©u h·i vµ bµi tÀp
1. H∑y x∏c Æfinh vfi tr› Æfia l› vµ phπm vi l∑nh thÊ n≠Ìc ta tr™n b∂n ÆÂ

C∏c n≠Ìc ß´ng Nam É.
2. N™u ˝ ngh‹a cÒa vfi tr› Æfia l› Vi÷t Nam.

17

Bµi 3 Th˘c hµnh : Vœ l≠Óc Æ Vi÷t Nam
1. NÈi dung
a) Vœ l≠Óc Æ Vi÷t Nam vÌi Æ≠Íng bi™n giÌi, Æ≠Íng bÍ bi”n, mÈt sË s´ng
lÌn vµ mÈt sË Æ∂o, qu«n Æ∂o.
b) ßi“n vµo l≠Óc ÆÂ mÈt sË Æfia danh quan tr‰ng.

2. Y™u c«u
a) Vœ l≠Óc Æ Vi÷t Nam mÈt c∏ch t≠¨ng ÆËi ch›nh x∏c. Tu˙ theo khÊ
gi†y, c„ th” vœ l≠Óc Æ Vi÷t Nam vÌi c∏c k›ch th≠Ìc kh∏c nhau d˘a
tr™n l≠Ìi ´ vu´ng Æ∑ x∏c Æfinh.
b) X∏c Æfinh ÆÛng tr™n l≠Óc ÆÂ mÈt sË Æfia danh quan tr‰ng nh≠ Hµ NÈi,
ßµ NΩng, Thµnh phË H Ch› Minh, vfinh Bæc BÈ, vfinh Th∏i Lan, Æ∂o
PhÛ QuËc, qu«n Æ∂o Hoµng Sa, qu«n Æ∂o Tr≠Íng Sa.

3. H≠Ìng d…n c∏ch vœ
C„ nhi“u c∏ch vœ l≠Óc Æ Vi÷t Nam. D≠Ìi Æ©y giÌi thi÷u mÈt trong
nh˜ng c∏ch vœ Æ„.
− Vœ mÈt l≠Ìi ´ vu´ng gÂm 40 ´ (5 × 8) nh≠ trong h◊nh 3. MÁi chi“u cÒa
´ vu´ng ¯ng vÌi 2o kinh tuy'n vµ 2o v‹ tuy'n. L≠Ìi ´ vu´ng nµy th” hi÷n
l≠Ìi kinh − v‹ tuy'n tı 102oß Æ'n 112oß vµ tı 8oB Æ'n 24oB mµ ph«n
lÌn l∑nh thÊ n≠Ìc ta nªm trong Æ„.
Tr™n c¨ sÎ mÈt l≠Óc Æ Vi÷t Nam ¯ng vÌi l≠Ìi ´ vu´ng nh≠ h◊nh 3,
gi∏o vi™n gÓi ˝ cho h‰c sinh l˘a ch‰n mÈt sË Æi”m chu»n Æ” h‰c
sinh s∏ng tπo c∏c c∏ch vœ Æ≠Íng bÍ bi”n vµ Æ≠Íng bi™n giÌi Ɔt li“n
t≠¨ng ÆËi ch›nh x∏c. V› dÙ : M„ng C∏i nªm tr™n kinh tuy'n 108oß,
ßÃo Ngang c„ v‹ ÆÈ kho∂ng 18oB, thµnh phË ßµ NΩng c„ v‹ ÆÈ kho∂ng
16oB, thµnh phË Lµo Cai vµ Æ∂o PhÛ QuËc nªm tr™n kinh tuy'n 104oß...
Sau Æ„, h‰c sinh sœ t˘ vœ c∏c s´ng lÌn, Æ∂o lÌn, qu«n Æ∂o Hoµng Sa vµ
qu«n Æ∂o Tr≠Íng Sa.
− ßi“n mÈt sË Æfia danh quan tr‰ng l™n l≠Óc ÆÂ nh≠ ThÒ Æ´ Hµ NÈi (nªm
Î hai b™n bÍ s´ng HÂng vµ kho∂ng v‹ ÆÈ 21oB), thµnh phË ßµ NΩng,
Thµnh phË H Ch› Minh, vfinh Bæc BÈ, vfinh Th∏i Lan, Æ∂o PhÛ QuËc,
qu«n Æ∂o Hoµng Sa vµ qu«n Æ∂o Tr≠Íng Sa.
18

H◊nh 3. L≠Ìi ´ vu´ng Æ” vœ l≠Óc Æ Vi÷t Nam

19

Bµi 4

Lfich sˆ h◊nh thµnh
vµ ph∏t tri”n l∑nh thÊ
Lfich sˆ h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n l∑nh thÊ n≠Ìc ta gæn li“n vÌi lfich sˆ h◊nh
thµnh vµ ph∏t tri”n Tr∏i ߆t. ß„ lµ mÈt qu∏ tr◊nh r†t l©u dµi vµ ph¯c tπp.
C„ th” chia lµm 3 giai Æoπn ch›nh :
− Giai Æoπn Ti“n Cambri.
− Giai Æoπn CÊ ki'n tπo.
− Giai Æoπn T©n ki'n tπo.
MÁi giai Æoπn Æ“u Æ∏nh d†u b≠Ìc ph∏t tri”n mÌi cÒa l∑nh thÊ n≠Ìc ta.

1. Giai Æoπn Ti“n Cambri
C®n c¯ vµo b∂ng Ni™n bi”u Æfia ch†t, h∑y cho bi't tr≠Ìc Æπi CÊ sinh lµ c∏c Æπi
nµo. ChÛng käo dµi vµ c∏ch Æ©y kho∂ng bao nhi™u n®m ?
C∏c nghi™n c¯u Æfia ch†t mÌi nh†t Æ∑ x∏c Æfinh Tr∏i ߆t Æ≠Óc h◊nh thµnh
tı c∏ch Æ©y kho∂ng 4,6 tÿ n®m. Ph«n lÌn thÍi gian cÒa lfich sˆ Tr∏i ߆t
thuÈc hai Æπi : Th∏i cÊ (Ack™´z´i) k't thÛc c∏ch Æ©y kho∂ng 2,5 tÿ n®m
vµ ti'p theo lµ Nguy™n sinh (Pr´t™r´z´i) k't thÛc c∏ch Æ©y 542 tri÷u
n®m. ô giai Æoπn nµy, lÌp v· Tr∏i ߆t ch≠a Æ≠Óc Æfinh h◊nh r‚ rµng vµ
c„ r†t nhi“u bi'n ÆÈng. Nh˜ng d†u v't cÒa n„ hi÷n nay lÈ ra tr™n m∆t
Ɔt kh´ng nhi“u mµ ph«n lÌn ch◊m ngÀp d≠Ìi c∏c lÌp Ɔt Æ∏ n™n cfln ›t
Æ≠Óc nghi™n c¯u. Giai Æoπn s¨ khai nµy cÒa lfich sˆ Tr∏i ߆t cfln Æ≠Óc
g‰i lµ giai Æoπn Ti“n Cambri.
ô Vi÷t Nam, giai Æoπn Ti“n Cambri Æ≠Óc xem lµ giai Æoπn h◊nh thµnh
n“n m„ng ban Æ«u cÒa l∑nh thÊ vÌi nh˜ng Æ∆c Æi”m sau :
a) Lµ giai Æoπn cÊ nh†t vµ käo dµi nh†t trong lfich sˆ ph∏t tri”n l∑nh thÊ Vi÷t Nam
C∏c Æ∏ bi'n ch†t cÊ nh†t Î n≠Ìc ta Æ≠Óc ph∏t hi÷n Î Kon Tum, Hoµng
Li™n S¨n c„ tuÊi c∏ch Æ©y kho∂ng 2,5 tÿ n®m ; nh≠ vÀy, giai Æoπn Ti“n
Cambri di'n ra Î n≠Ìc ta trong suËt thÍi gian kho∂ng 2 tÿ n®m vµ k't
thÛc c∏ch Æ©y 542 tri÷u n®m.
b) Chÿ di'n ra trong mÈt phπm vi hãp tr™n ph«n l∑nh thÊ n≠Ìc ta hi÷n nay
Giai Æoπn nµy di'n ra chÒ y'u Î mÈt sË n¨i, tÀp trung Î khu v˘c nÛi cao
Hoµng Li™n S¨n vµ Trung Trung BÈ.
20

c) C∏c Æi“u ki÷n cÊ Æfia l› cfln r†t s¨ khai vµ ƨn Æi÷u
CÔng vÌi s˘ xu†t hi÷n thπch quy”n, lÌp kh› quy”n ban Æ«u cfln r†t
m·ng gÂm chÒ y'u lµ c∏c ch†t kh› am´niac, Æi´xit cacbon, nit¨, hiÆr´
vµ v“ sau lµ ´xi. Khi nhi÷t ÆÈ kh´ng kh› th†p d«n, thu˚ quy”n mÌi xu†t
hi÷n vÌi s˘ t›ch tÙ cÒa lÌp n≠Ìc tr™n b“ m∆t Tr∏i ߆t. Tı Æ„, s˘ sËng
xu†t hi÷n. Tuy vÀy, c∏c sinh vÀt trong giai Æoπn nµy cfln Î dπng s¨ khai
nguy™n thu˚ nh≠ t∂o, ÆÈng vÀt th©n m“m.

Bµi Ɖc th™m
Khi nghi™n c¯u Æfia ch†t ho∆c lfich sˆ ph∏t tri”n l∑nh thÊ t˘ nhi™n
cÒa mÁi quËc gia, mÁi khu v˘c tr™n th' giÌi, r†t c«n thi't ph∂i c„
s˘ thËng nh†t v“ quan ni÷m vµ th≠Ìc Æo thÍi gian.
B∂ng Ni™n bi”u Æfia ch†t lµ b∂ng x∏c Æfinh c∏c ƨn vfi thÍi gian vµ ƨn
vfi Æfia t«ng trong lfich sˆ ph∏t tri”n cÒa Tr∏i ߆t, Æ∑ Æ≠Óc c∏c nhµ Æfia
ch†t tr™n th' giÌi thıa nhÀn vµ thËng nh†t sˆ dÙng rÈng r∑i.
B∂ng Ni™n bi”u Æfia ch†t gÂm c∏c cÈt d‰c tr◊nh bµy c∏c ƨn vfi thÍi
gian (ßπi, Kÿ, Th'), c∏c ƨn vfi Æfia t«ng (GiÌi, H÷, ThËng), thÍi gian
c∏c ƨn vfi †y x∂y ra c∏ch Æ©y vµ sË thÍi gian th˘c t' Æ∑ di'n ra ;
c∏c hµng ngang tr◊nh bµy thÍi gian cÒa c∏c ßπi ¯ng vÌi c∏c GiÌi,
c∏c Kÿ ¯ng vÌi c∏c H÷, c∏c Th' ¯ng vÌi c∏c ThËng cÔng c∏c t™n g‰i
vµ k› hi÷u cÙ th”.
ßa sË c∏c Kÿ (H÷) mang t™n Æfia ph≠¨ng n¨i mµ l«n Æ«u ti™n tr«m
t›ch Æ≠Óc ph∏t hi÷n vµ m´ t∂. T™n c∏c Kÿ (H÷) thuÈc Æπi T©n sinh
ph∂n ∏nh s˘ ti'n ho∏ cÒa th' giÌi h˜u c¨, trong Æ„ c„ thËng
H´l´xen vÌi s˘ xu†t hi÷n cÒa loµi ng≠Íi.
Ri™ng trong Æπi T©n sinh, hai kÿ Pal™´gen vµ N™´gen cfln c„ t™n chung
lµ kÿ ß÷ tam.
Sˆ dÙng b∂ng Ni™n bi”u Æfia ch†t sœ giÛp cho vi÷c t◊m hi”u lfich sˆ
h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n l∑nh thÊ n≠Ìc ta Æ≠Óc cÙ th” vµ thuÀn
lÓi h¨n.

21

B∂ng Ni™n bi”u Æfia ch†t
ßπi (GiÌi)

Kÿ (H÷)

ß÷ t¯
(Q)
T©n sinh
(Kain´z´i)
KZ

N™´gen
(N)

Th' (ThËng)

− H´l´xen
− Pl™ixt´xen muÈn (tr™n)
− Pl™ixt´xen gi˜a
− Pl™ixt´xen sÌm (d≠Ìi)

Q4
Q3
Q2
Q1

1,8

− Pli´xen
− Mi´xen

N2
N1

23

21,2

Pg3
Pg2
Pg1

65

42
80

− §lig´xen
Pal™´gen
− £´xen
(Pg)
− Pal™´xen

Trung sinh
(M™z´z´i)
MZ

CÊ sinh
(Pal™´z´i)
PZ

22

K› hi÷u

ThÍi gian ThÍi gian
c∏ch Æ©y Æ∑ di'n ra
(tri÷u
(tri÷u
n®m)
n®m)

Kr™ta
(K)

− Kr™ta muÈn (tr™n)
− Kr™ta sÌm (d≠Ìi)

K2
K1

145

Jura
(J)

− Jura muÈn (tr™n)
− Jura gi˜a
− Jura sÌm (d≠Ìi)

200

Triat
(T)

− Triat muÈn (tr™n)
− Triat gi˜a
− Triat sÌm (d≠Ìi)

J3
J2
J1

T3
T2
T1

250

50

Pecmi
(P)

− Pecmi muÈn (tr™n)
− Pecmi sÌm (d≠Ìi)

P2
P1

300

50

Cacbon
(C)

− Cacbon muÈn (tr™n)
− Cacbon gi˜a
− Cacbon sÌm (d≠Ìi)

C3
C2
C1

360

60

D3
D2
D1

416

56

S2
S1

444

28

ß™v´n
(D)

− ß™v´n muÈn (tr™n)
− ß™v´n gi˜a
− ß™v´n sÌm (d≠Ìi)

Silua
(S)

− Silua muÈn (tr™n)
− Silua sÌm (d≠Ìi)

55

OcÆ´vic
(O)

− OcÆ´vic muÈn (tr™n)
− OcÆ´vic gi˜a
− OcÆ´vic sÌm (d≠Ìi)

Cambri
( )

− Cambri muÈn (tr™n)
− Cambri gi˜a
− Cambri sÌm (d≠Ìi)

O3
O2
O1

Nguy™n sinh
(Pr´t™r´z´i)
PR
Th∏i cÊ
(Ack™´z´i)
AR

488

44

542

54

Kho∂ng
2500

Kho∂ng
2000

Kho∂ng
3500

Kho∂ng
1500

3
2
1

C©u h·i vµ bµi tÀp
1. Lfich sˆ h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n cÒa Tr∏i ߆t Æ∑ tr∂i qua bao nhi™u

giai Æoπn ? ß„ lµ nh˜ng giai Æoπn nµo ?
2. V◊ sao n„i giai Æoπn Ti“n Cambri lµ giai Æoπn h◊nh thµnh n“n m„ng

ban Æ«u cÒa l∑nh thÊ Vi÷t Nam ?
3. Giai Æoπn Ti“n Cambri Î n≠Ìc ta c„ nh˜ng Æ∆c Æi”m g◊ ?
VÔng nÛi cao T©y Bæc

23

Bµi 5

Lfich sˆ h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n
l∑nh thÊ (ti'p theo)

2. Giai Æoπn CÊ ki'n tπo
Giai Æoπn CÊ ki'n tπo lµ giai Æoπn ti'p nËi sau giai Æoπn Ti“n Cambri.
ß©y lµ giai Æoπn c„ t›nh ch†t quy't Æfinh Æ'n lfich sˆ ph∏t tri”n cÒa t˘
nhi™n n≠Ìc ta vÌi nh˜ng Æ∆c Æi”m sau :
a) Di'n ra trong thÍi gian kh∏ dµi, tÌi 477 tri÷u n®m
Giai Æoπn CÊ ki'n tπo bæt Æ«u tı kÿ Cambri, c∏ch Æ©y 542 tri÷u n®m,
tr∂i qua c∂ hai Æπi CÊ sinh vµ Trung sinh, ch†m d¯t vµo kÿ Kr™ta, c∏ch
Æ©y 65 tri÷u n®m.
b) Lµ giai Æoπn c„ nhi“u bi'n ÆÈng mπnh mœ nh†t trong lfich sˆ ph∏t tri”n t˘ nhi™n
n≠Ìc ta
Trong giai Æoπn nµy, tπi l∑nh thÊ n≠Ìc ta c„ nhi“u khu v˘c ch◊m ngÀp
d≠Ìi bi”n trong c∏c pha tr«m t›ch vµ Æ≠Óc n©ng l™n trong c∏c pha uËn
n'p cÒa c∏c k◊ vÀn ÆÈng tπo nÛi Cal™Æ´ni vµ Hecxini thuÈc Æπi CÊ sinh,
c∏c k◊ vÀn ÆÈng tπo nÛi InÆ´xini vµ Kim™ri thuÈc Æπi Trung sinh.
߆t Æ∏ cÒa giai Æoπn nµy r†t cÊ, c„ c∂ c∏c loπi tr«m t›ch (tr«m t›ch bi”n
vµ tr«m t›ch lÙc Æfia), macma vµ bi'n ch†t.
C∏c Æ∏ tr«m t›ch bi”n ph©n bË rÈng khæp tr™n l∑nh thÊ, Æ∆c bi÷t lµ Æ∏ v´i
tuÊi ß™v´n vµ Cacbon - Pecmi c„ nhi“u Î mi“n Bæc. Tπi mÈt sË vÔng
trÚng sÙt lÛn tr™n Ɔt li“n Æ≠Óc bÂi l†p bÎi c∏c tr«m t›ch lÙc Æfia vµo Æπi
Trung sinh vµ h◊nh thµnh n™n c∏c m· than Î Qu∂ng Ninh, Qu∂ng Nam ;
c∏c Æ∏ c∏t k't, cuÈi k't mµu Æ· s…m Î khu v˘c ß´ng Bæc.
C∏c hoπt ÆÈng uËn n'p vµ n©ng l™n di'n ra Î nhi“u n¨i : trong Æπi CÊ
sinh lµ c∏c Æfia khËi Th≠Óng nguÂn s´ng Ch∂y, khËi n©ng Vi÷t Bæc, Æfia
khËi Kon Tum ; trong Æπi Trung sinh lµ c∏c d∑y nÛi c„ h≠Ìng t©y bæc −
Æ´ng nam Î T©y Bæc vµ Bæc Trung BÈ, c∏c d∑y nÛi c„ h≠Ìng vflng cung
Î ß´ng Bæc vµ khu v˘c nÛi cao Î Nam Trung BÈ.
KÃm theo c∏c hoπt ÆÈng uËn n'p tπo nÛi vµ sÙt v‚ng lµ c∏c Ưt g∑y,
ÆÈng Ɔt vÌi c∏c loπi Æ∏ macma x©m nhÀp vµ macma phun trµo nh≠
granit, ri´lit, anÆ™zit cÔng c∏c kho∏ng s∂n qu˝ nh≠ : ÆÂng, sæt, thi'c,
vµng, bπc, Æ∏ qu˝.

24

c) Lµ giai Æoπn lÌp v· c∂nh quan Æfia l› nhi÷t ÆÌi Î n≠Ìc ta Æ∑ r†t ph∏t tri”n
C∏c Æi“u ki÷n cÊ Æfia l› cÒa vÔng nhi÷t ÆÌi »m Î n≠Ìc ta vµo giai Æoπn
nµy Æ∑ Æ≠Óc h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n thuÀn lÓi mµ d†u v't Æ” lπi lµ c∏c
ho∏ Æ∏ san h´ tuÊi CÊ sinh, c∏c ho∏ Æ∏ than tuÊi Trung sinh cÔng nhi“u
ho∏ Æ∏ cÊ kh∏c.
C„ th” n„i, v“ c¨ b∂n Æπi bÈ phÀn l∑nh thÊ Vi÷t Nam hi÷n nay Æ∑ Æ≠Óc
Æfinh h◊nh tı khi k't thÛc giai Æoπn CÊ ki'n tπo.

3. Giai Æoπn T©n ki'n tπo
Giai Æoπn T©n ki'n tπo lµ giai Æoπn cuËi cÔng trong lfich sˆ h◊nh thµnh vµ
ph∏t tri”n cÒa t˘ nhi™n n≠Ìc ta, cfln Æ≠Óc käo dµi cho Æ'n ngµy nay.
Giai Æoπn T©n ki'n tπo Î n≠Ìc ta c„ nh˜ng Æ∆c Æi”m sau :
a) Lµ giai Æoπn di'n ra ngæn nh†t trong lfich sˆ h◊nh thµnh vµ ph∏t tri”n cÒa t˘ nhi™n
n≠Ìc ta
Giai Æoπn nµy chÿ mÌi bæt Æ«u tı c∏ch Æ©y 65 tri÷u n®m vµ v…n ti'p di'n
cho Æ'n ngµy nay.
b) Chfiu s˘ t∏c ÆÈng mπnh mœ cÒa k◊ vÀn ÆÈng tπo nÛi Anp¨ − Himalaya vµ
nh˜ng bi'n ÆÊi kh› hÀu c„ quy m´ toµn c«u
Sau khi k't thÛc giai Æoπn CÊ ki'n tπo, l∑nh thÊ n≠Ìc ta tr∂i qua mÈt
thÍi k◊ t≠¨ng ÆËi Ên Æfinh vµ ti'p tÙc Æ≠Óc hoµn thi÷n d≠Ìi ch' ÆÈ lÙc
Æfia, chÒ y'u chfiu s˘ t∏c ÆÈng cÒa c∏c qu∏ tr◊nh ngoπi l˘c.
H∑y cho bi't k't qu∂ t∏c ÆÈng cÒa c∏c qu∏ tr◊nh ngoπi l˘c l™n Æfia h◊nh.
VÀn ÆÈng tπo nÛi Anp¨ − Himalaya t∏c ÆÈng Æ'n l∑nh thÊ n≠Ìc ta bæt
Æ«u tı kÿ N™´gen, c∏ch Æ©y kho∂ng 23 tri÷u n®m, cho Æ'n ngµy nay.
Do chfiu t∏c ÆÈng cÒa vÀn ÆÈng tπo nÛi Anp¨ − Himalaya, tr™n l∑nh
thÊ n≠Ìc ta Æ∑ x∂y ra c∏c hoπt ÆÈng nh≠ : uËn n'p, Ưt g∑y, phun trµo
macma, n©ng cao vµ hπ th†p Æfia h◊nh, bÂi l†p c∏c bÂn trÚng lÙc Æfia.
CÚng vµo giai Æoπn nµy, Æ∆c bi÷t trong kÿ ß÷ t¯, kh› hÀu Tr∏i ߆t c„
nh˜ng bi'n ÆÊi lÌn vÌi nh˜ng thÍi k◊ b®ng hµ g©y n™n t◊nh trπng dao
ÆÈng lÌn cÒa m˘c n≠Ìc bi”n. ß∑ c„ nhi“u l«n bi”n ti'n vµ bi”n lÔi tr™n
ph«n l∑nh thÊ n≠Ìc ta mµ d†u v't Æ” lπi lµ c∏c th“m bi”n, cÂn c∏t, c∏c
ng†n n≠Ìc tr™n v∏ch Æ∏ Î vÔng ven bi”n vµ c∏c Æ∂o ven bÍ...

25

Pl©y Ku

H◊nh 5. C†u trÛc Æfia ch†t

26

c) Lµ giai Æoπn ti'p tÙc hoµn thi÷n c∏c Æi“u ki÷n t˘ nhi™n lµm cho Ɔt n≠Ìc ta c„
di÷n mπo vµ Æ∆c Æi”m t˘ nhi™n nh≠ hi÷n nay
Ånh h≠Îng cÒa hoπt ÆÈng T©n ki'n tπo Î n≠Ìc ta Æ∑ lµm cho mÈt sË
vÔng nÛi (Æi”n h◊nh lµ d∑y Hoµng Li™n S¨n) Æ≠Óc n©ng l™n, Æfia h◊nh
trŒ lπi, c∏c qu∏ tr◊nh Æfia mπo nh≠ hoπt ÆÈng x©m th˘c, bÂi tÙ Æ≠Óc Æ»y
mπnh ; h÷ thËng s´ng suËi Æ∑ bÂi Ææp n™n nh˜ng ÆÂng bªng ch©u thÊ
rÈng lÌn, mµ Æi”n h◊nh nh†t lµ ÆÂng bªng Bæc BÈ vµ ÆÂng bªng Nam BÈ ;
c∏c kho∏ng s∂n c„ nguÂn gËc ngoπi sinh Æ≠Óc h◊nh thµnh nh≠ d«u m·,
kh› t˘ nhi™n, than n©u, b´xit...
C∏c Æi“u ki÷n thi™n nhi™n nhi÷t ÆÌi »m Æ∑ Æ≠Óc th” hi÷n r‚ nät trong
c∏c qu∏ tr◊nh t˘ nhi™n nh≠ qu∏ tr◊nh phong ho∏ vµ h◊nh thµnh Ɔt, trong
nguÂn nhi÷t »m dÂi dµo cÒa kh› hÀu, l≠Óng n≠Ìc phong phÛ cÒa mπng
l≠Ìi s´ng ngfli vµ n≠Ìc ng«m, s˘ phong phÛ vµ Æa dπng cÒa thÊ nh≠Ïng
vµ giÌi sinh vÀt Æ∑ tπo n™n di÷n mπo vµ sæc th∏i cÒa thi™n nhi™n n≠Ìc
ta ngµy nay.

C©u h·i vµ bµi tÀp
1. N™u Æ∆c Æi”m cÒa giai Æoπn CÊ ki'n tπo trong lfich sˆ h◊nh thµnh vµ

ph∏t tri”n l∑nh thÊ n≠Ìc ta.
2. N™u Æ∆c Æi”m cÒa giai Æoπn T©n ki'n tπo trong lfich sˆ h◊nh thµnh vµ

ph∏t tri”n l∑nh thÊ n≠Ìc ta.
3. T◊m c∏c d…n ch¯ng Æ” khºng Æfinh giai Æoπn T©n ki'n tπo v…n cfln

Æang ti'p di'n Î n≠Ìc ta cho Æ'n tÀn ngµy nay.



27

ß∆c Æi”m chung cÒa t˘ nhi™n
߆t n≠Ìc nhi“u ÆÂi nÛi
Thi™n nhi™n chfiu ∂nh h≠Îng s©u sæc cÒa bi”n
Thi™n nhi™n nhi÷t ÆÌi »m gi„ mÔa
Thi™n nhi™n ph©n ho∏ Æa dπng

Vfinh Hπ Long - Di s∂n thi™n nhi™n th' giÌi

28

Bµi 6 ߆t n≠Ìc nhi“u ÆÂi nÛi
1. ß∆c Æi”m chung cÒa Æfia h◊nh
D˘a vµo ki'n th¯c Æ∑ h‰c vµ h◊nh 6, h∑y nhÀn xät v“ Æ∆c Æi”m Æfia h◊nh Vi÷t Nam.
a) ßfia h◊nh ÆÂi nÛi chi'm ph«n lÌn di÷n t›ch nh≠ng chÒ y'u lµ ÆÂi nÛi th†p
− ßÂi nÛi chi'm tÌi 3/4 di÷n t›ch l∑nh thÊ, ÆÂng bªng chÿ chi'm 1/4
di÷n t›ch.
− T›nh tr™n phπm vi c∂ n≠Ìc, Æfia h◊nh ÆÂng bªng vµ ÆÂi nÛi th†p (d≠Ìi
1000m) chi'm tÌi 85% di÷n t›ch. ßfia h◊nh nÛi cao (tr™n 2000m) chÿ
chi'm 1% di÷n t›ch c∂ n≠Ìc.
b) C†u trÛc Æfia h◊nh n≠Ìc ta kh∏ Æa dπng
− ßfia h◊nh n≠Ìc ta c„ c†u trÛc cÊ Æ≠Óc vÀn ÆÈng T©n ki'n tπo lµm trŒ
lπi, tπo n™n s˘ ph©n bÀc r‚ r÷t theo ÆÈ cao, th†p d«n tı t©y bæc xuËng
Æ´ng nam vµ ph©n ho∏ Æa dπng.
− C†u trÛc Æfia h◊nh gÂm 2 h≠Ìng ch›nh :
+ H≠Ìng t©y bæc - Æ´ng nam th” hi÷n r‚ r÷t tı h˜u ngπn s´ng HÂng
Æ'n d∑y Bπch M∑.
+ H≠Ìng vflng cung th” hi÷n Î vÔng nÛi ß´ng Bæc vµ khu v˘c Nam
Trung BÈ (Tr≠Íng S¨n Nam).
c) ßfia h◊nh cÒa vÔng nhi÷t ÆÌi »m gi„ mÔa
H∑y n™u nh˜ng bi”u hi÷n cÒa Æfia h◊nh nhi÷t ÆÌi »m gi„ mÔa.
d) ßfia h◊nh chfiu t∏c ÆÈng mπnh mœ cÒa con ng≠Íi
H∑y l†y v› dÙ Æ” ch¯ng minh t∏c ÆÈng cÒa con ng≠Íi tÌi Æfia h◊nh n≠Ìc ta.

29

2. C∏c khu v˘c Æfia h◊nh
a) Khu v˘c ÆÂi nÛi
− ßfia h◊nh nÛi chia thµnh 4 vÔng lµ : ß´ng Bæc, T©y Bæc, Tr≠Íng S¨n Bæc
vµ Tr≠Íng S¨n Nam.
+ VÔng nÛi ß´ng Bæc nªm Î ph›a Æ´ng cÒa thung lÚng s´ng HÂng
vÌi 4 c∏nh cung nÛi lÌn, chÙm lπi Î Tam ß∂o, mÎ ra v“ ph›a bæc
vµ ph›a Æ´ng. ß„ lµ c∏c c∏nh cung : S´ng G©m, Ng©n S¨n, Bæc S¨n,
ß´ng Tri“u. ßfia h◊nh nÛi th†p chi'm ph«n lÌn di÷n t›ch cÒa vÔng.
Theo h≠Ìng c∏c d∑y nÛi lµ h≠Ìng vflng cung cÒa c∏c thung lÚng
s´ng C«u, s´ng Th≠¨ng, s´ng LÙc Nam,...
Quan s∏t h◊nh 6, x∏c Æfinh c∏c c∏nh cung nÛi vµ n™u nhÀn xät v“ ÆÈ cao Æfia h◊nh
cÒa vÔng.
ßfia h◊nh ß´ng Bæc cÚng th†p d«n tı ph›a t©y bæc xuËng Æ´ng nam.
Nh˜ng Æÿnh cao tr™n 2000m nªm tr™n vÔng Th≠Óng nguÂn s´ng Ch∂y.
Gi∏p bi™n giÌi Vi÷t − Trung lµ c∏c khËi nÛi Æ∏ v´i Æ sÈ Î Hµ Giang,
Cao Bªng, cfln Î trung t©m lµ vÔng ÆÂi nÛi th†p c„ ÆÈ cao trung b◊nh
500 − 600m.
+ VÔng nÛi T©y Bæc nªm gi˜a s´ng HÂng vµ s´ng C∂, cao nh†t n≠Ìc
ta vÌi 3 d∂i Æfia h◊nh chπy cÔng h≠Ìng t©y bæc − Æ´ng nam.
H∑y x∏c Æfinh tr™n h◊nh 6 c∏c d∑y nÛi lÌn cÒa vÔng nÛi T©y Bæc.
Ph›a Æ´ng lµ d∑y nÛi cao ÆÂ sÈ Hoµng Li™n S¨n giÌi hπn tı bi™n giÌi
Vi÷t − Trung tÌi khu˚u s´ng ßµ, c„ Æÿnh Phanxip®ng (3143m) ; ph›a t©y
lµ Æfia h◊nh nÛi trung b◊nh cÒa c∏c d∑y nÛi chπy d‰c bi™n giÌi Vi÷t − Lµo tı
Khoan La San Æ'n s´ng C∂ ; Î gi˜a th†p h¨n lµ c∏c d∑y nÛi, c∏c s¨n
nguy™n vµ cao nguy™n Æ∏ v´i tı Phong ThÊ Æ'n MÈc Ch©u ti'p nËi
nh˜ng ÆÂi nÛi Æ∏ v´i Î Ninh B◊nh − Thanh Ho∏. Xen gi˜a c∏c d∑y nÛi lµ
c∏c thung lÚng s´ng cÔng h≠Ìng : s´ng ßµ, s´ng M∑, s´ng Chu.
+ VÔng nÛi Tr≠Íng S¨n Bæc (thuÈc Bæc Trung BÈ) giÌi hπn tı ph›a
nam s´ng C∂ tÌi d∑y Bπch M∑, gÂm c∏c d∑y nÛi song song vµ so le
nhau theo h≠Ìng t©y bæc − Æ´ng nam. Tr≠Íng S¨n Bæc th†p vµ hãp
ngang, Æ≠Óc n©ng cao Î hai Æ«u : ph›a bæc lµ vÔng nÛi T©y Ngh÷ An
vµ ph›a nam lµ vÔng nÛi T©y Thıa Thi™n − Hu', Î gi˜a th†p trÚng lµ
vÔng Æ∏ v´i Qu∂ng B◊nh vµ vÔng ÆÂi nÛi th†p Qu∂ng Trfi. Mπch nÛi
cuËi cÔng (d∑y Bπch M∑) Æ©m ngang ra bi”n lµ ranh giÌi vÌi vÔng
nÛi Tr≠Íng S¨n Nam.
D˘a vµo h◊nh 6, nhÀn xät s˘ kh∏c nhau v“ ÆÈ cao vµ h≠Ìng c∏c d∑y nÛi cÒa
Tr≠Íng S¨n Bæc vµ Tr≠Íng S¨n Nam.
30

Lai Ch©u

3143

N.phanxip¨ng

§. B◊ch Long VÜ

Pl©y Ku

Cµ Mau

H◊nh 6. ßfia h◊nh

31

+ VÔng nÛi Tr≠Íng S¨n Nam gÂm c∏c khËi nÛi vµ cao nguy™n. KhËi...